डिजिटल अर्थतन्त्रको नेपाली झुकाव

डिजिटल अर्थतन्त्रको नेपाली झुकाव

संविधान घोषणा भएर सम्पन्न भएका तीन तहको निर्वाचनपश्चात् बनेको संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक नेपालको पहिलो सरकारले ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ को नारा तय गरेको छ ।
भाषा जेसुकै हुन सक्छ तर अब आउने हरेक सरकारले ल्याउने नाराको चुरो योभन्दा अलग होला भन्न सकिंदैन ।

भलै यो उद्देश्य र बाटो आउने सरकारहरूले अलि फरक प्रकारले बनाउन सक्ने मात्र होला । नेपाल गरिब देशहरूको श्रेणीमा रहेकोले यसबाट उकासिनु भनेको समृद्धिको बाटोमा लानु नै भएकाले आउने सबै सरकारले बोल्ने भाषा फरक होला तर नारा भनेको समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली नै हुनेछ ।

यसको लागि आर्थिक कारोबारको विस्तार हुनुपर्छ । त्यो भनेको अर्थतन्त्रको विस्तार हो । अर्थतन्त्रको विस्तार गरिरहँदा हाम्रो अर्थतन्त्रको मौलिकता कृषि, पर्यटन र जलसम्पदाका आधारलाई बिर्सिन हुँदैन ।

तर यसका अतिरिक्त बिर्सिनै नहुने गरी विश्वमा विकास भइरहेको विषय प्रविधि (टेक्नोलोजी) हो ।
गरिब भएर मात्रै टेक्नलोजीको विकासमा बाधा पर्ने भए चीनले प्रविधिको क्षेत्रमा विकास गर्न सक्ने थिएन ।

प्रविधिको विकास भएको र सबैभन्दा शक्तिशाली देशको रूपमा स्थापित अमेरिकाले चीनको प्रविधिको विकासप्रति चकित र इष्र्यालु भएको छ ।
अहिले अर्थतन्त्र डिजिटलमा आधारित अर्थतन्त्रको रूपमा विकास भइरहेको छ । तर यसलाई कसरी विकास गर्ने विषयको सोचाइ महत्वपूर्ण रहेको छ ।

यसका लागि छिमेकी चीनका दृष्टान्तलाई मनन गर्नुपर्ने आवश्यकता नेपालका लागि रहेको छ । नेपालको विशाल छिमेकी भारतले चीनका दृष्टान्तलाई पछ्याउन थालेका बेला त्यसबारे सोच्नु अस्वाभाविक भने हुने छैन । गरिबी समाप्त पार्नुपर्ने नेपालको अर्थतन्त्रको चुनौती रहेझै चीनको चुनौती पनि गरिबी समाप्त पार्नु रहेको छ । यसका लागि चीनले एक मोबाइल गेमको निर्माण गर्ने भएको छ । अर्थतन्त्रको यो उद्देश्य प्राप्त गर्न चीनले डिजिटल अर्थतन्त्रको उपयोग गर्न खोजेको छ ।

चिनियाँ सरकारले सन् २०२० सम्म गरिबी हटाउन एक मोबाइल गेमको नवप्रवर्तन (इनोभेशन) अन्तर्गत निर्माण गरेको छ ।

यो मोबाइल गेमले मनोरञ्जनका साथै गरिबी हटाउने उपायको समेत काम गर्ने भएको छ । यो खेलले देशको ठूलो हिस्सालाई आकर्षित गर्नेछ । यो गेम खेल्नेहरूलाई क्रेडिटको सुविधा प्राप्त हुनेछ । यो क्रेडिट सुविधाबाट चिनियाँ किसानले उत्पादन गरेका वस्तु खरीद गर्न पाइन्छ । यो गेम बनाउन त्यहाँको गरिबी निवारण कार्यालयले म्यासेजिङ च्याट एप वी च्याटसँग मोबाइल गेम बनाउने सम्झौता गरेको छ ।

यो प्लेटफार्मबाट गेम खेल्नेहरूलाई प्राप्त हुने क्रेडिट सुविधा डिस्काउन्ट कुपनको रूपमा गरिनेछ । यस्ता कुपनको प्रयोग गरी इ–कमर्श प्लेटफर्मबाट स्थानीय किसानले उत्पादन गरेका चामल र फलफूल खरीद गर्न सकिनेछ । यसबाट किसानको आम्दानीमा बृद्धि हुनेछ ।

यसको परीक्षण योजना युनान प्रान्तको योङशेङ, हुनानको पिङजियाङ र साङसीको फेङसी काउन्टीमा गरिने भएको छ । चीन सरकारले देशबाट गरिबी हटाउन निरन्तर प्रयास गरिरहेको छ ।

२०१९ मा चीनको ग्रामीण क्षेत्रबाट १ करोड ३८ लाख मानिस गरिबीबाट मुक्त भइसकेका छन् । २०१२ मा ९ करोड ८९ लाख गरिब रहेका थिए । चिनियाँ सरकारले सन् २०२० सम्म गरिबी समाप्त गर्ने लक्ष्य लिएको छ ।
चीनका लागि यो त्यसै भएको भने होइन ।

सन् २००० को दशकमा चीनमा साँस्कृतिक तथा राजनीतिक घरानियाँहरू सक्रिय भएको देखियो । उनीहरूले  ‘सफ्ट पावर’को अवधारणालाई अगाडि बढाउने उपायबारे बहस गरे र अगाडि बढाए ।
सफ्ट पावर भन्नुको अर्थ आफूप्रति अरूलाई तान्नु हो वा आफ्नो प्रभावमा अरूलाई पार्ने क्षमताको विकास गर्नु हो । सन् २०१०मा त्यहाँको साँंस्कृतिक सफ्ट पावरलाई सहयोग गर्न वैकल्पिक शक्तिको रूपमा चिनियाँ मुद्रा बलियो भयो । त्यसपछि घरानियाँहरूबीच ‘बलियो साँंस्कृतिक शक्ति’को अवधारणाबारे छलफल हुन थाल्यो ।

यसले परमाणु हतियार, पनडुब्बी, कूल गार्हस्थ्य उत्पादन  र आर्थिक बृद्धिको मापन गर्ने विधिको विकासको बाटोमा चीनलाई डो¥यायो । अनि मात्रै विश्व चीनतर्फ आकर्षित हुन थाल्यो । चीनमा  ‘सफ्ट पावर’को विकास त्यसै भएको होइन । यसका लागि त्यहाँका स्थानीय नीतिहरू र नीतिकारहरू तथा विभिन्न प्रतिष्ठानहरूको योगदान त्यस्तै छ । कन्फ्युसियस प्रतिष्ठान, सिन्ह्वा र द चाइना ग्लोबल टेलिभिजनजस्ता भूमण्डलीकृत सरकारी सञ्चार माध्यम, खेलकुद, फिल्म, शिक्षा तथा सांँस्कृतिक क्षेत्रका उद्योगहरूको महत्वपूर्ण योगदान छ । 

यी उद्योगहरूमा अधिकांश सरकारको स्वामित्व रहेको छ । चीनको निजी क्षेत्र पनि द्रूत गतिमा अगाडि बढ्यो । विशेषगरी डिजिटल र हाइ टेक कम्पनीहरूमा उनीहरूको संलग्नता बढ्यो ।

चिनियाँ परिदृश्यहरूलाई विश्वमा चिनाउने काम र चीनको छवि सकारात्मकरूपमा पु¥याउने काम यस्ता कम्पनीहरूले गरेका थिए । 
उनीहरूले सामाजिक आमसञ्चार र सामाजिक बाणिज्यको क्षेत्रमा व्यापक बजार निर्माण गरे ।

यसक्षेत्रमा कूटनीतिक पहलको अगुवाइ गर्ने चिनियाँ टेक कम्पनीहरूमा बाइडु, अलिबाबा र टेन्सेन्टजस्ता मुख्य छन् । टिकटोक र टोउटियाओजस्ता बाइटडान्स, आइकियी, मेइतुआन, दिदी चुक्सिङ र पिनडुओदुजस्ता टेक कम्पनीहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ ।

चीनको भूमिकालाई समुद्रपारीका देशहरूमा चीनबाहिर बस्ने चिनियाँहरूले चिनियाँ सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गरिरहेका छन् ।
विश्व पुँजी बजार र शेयर बजारमा त्यस्ता सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट जोडिएका चिनियाँहरू राजनीतिक र सांस्कृतिकरूपमा जोडिएका छन् । राजनीतिक र सांस्कृतिकरूपमा ती चिनियाँहरूको व्यवहार रङ्गहीन र गन्धहीन हुन्छ । सामाजिक आयाममा चीनलाई सफ्ट पावरमा विकास गर्ने बाटो पहिचान गर्नु उनीहरूको सक्रियता हुन्छ ।

इन्टरनेट र मोबाइल फोनको बजारको आधारमा सबैभन्दा ठूलो चीनको बजार मात्रै नभएर सोसल मिडिया  र सोसल कमर्शको क्षेत्रमा पनि चीन सबैभन्दा ठूलो छ । 
८० करोडभन्दा बढी इन्टरनेट प्रयोगकर्तामध्ये ९८ प्रतिशत सोसल मिडिया र सोसल कमर्श मार्केटमा जोडिएका छन् । सोसल मिडियाको यो आधारले चीनका लागि विविध, समृद्ध र ठोस आधार तय गरेको छ । चीनको सोसल मिडियाको यो अवस्था विश्वमै अद्वितीय प्रकारको रहेको छ । चीनमा फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युटयुब र ट्वीटर निषेध गरिएको छ ।

तर पनि चीनको सामाजिक सञ्चारका दुई खम्बाहरूमा वीच्याट र वेइबो रहेका छन् । सन्देश पठाउने प्लेटफर्मको रूपमा वी च्याट छ, जसको मासिक सक्रिय उपयोगकर्ता एक अर्बभन्दा बढी छन् ।
वेइबो माइक्रोब्लगिङ प्लेटफर्ममा ६० करोड उपयोगकर्ता छन् ।

यस्तै चिनियाँ इ–कमर्बका दुई ठूला कम्पनीको रूपमा अलिबाबा र जेडी डटकमका अतिरिक्त यस क्षेत्रमा यहाँ सयौं कम्पनीहरू छन् । 

चीनको डिजिटल अर्थतन्त्रमा जोडिएकाहरूको करिब ९० प्रतिशत वित्तीय कारोबार चीनका दुई ठूला डिजिटल पेमेन्ट प्लेटफर्महरूले गर्छन् । जसले गर्दा समाजलाई नगदहीन समाज (क्यासलेस सोसाइटी)को रूपमा विकास गरेको छ । 
राजनीतिक र सामरिकरूपमा बहुध्रुबीय हुन गइरहेको विश्वमा नेपाल र नेपालीको उपस्थिति महत्वपूर्ण हुन्छ । हामीले पनि मध्यम आयको देशमा फड्को मार्ने लक्ष्य लिएका छौं । यस्तोमा डिजिटल अर्थतन्त्रलाई बेवास्ता गरी अगाडि बढ्न सकिँदैन । यसको प्रयोग गरिबी निवारणका लागि आफ्नै प्रकारको साक्षरता बढाउने गरी शैक्षिक गुणस्तर बढाउने खालका गेमहरूको विकास गरी डिजिटल अर्थतन्त्रको अंगीकार गर्नुपर्छ ।

साथै डिजिटल अर्थतन्त्रले उत्पादन गर्ने प्रतिफलको वितरणलाई पनि पूर्वानुमान गरी ठोस गर्ने खालका उन्नत प्रविधिको विकास गर्न आफ्ना प्राविधिज्ञहरूलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । नेपालको अर्थतन्त्रको डिजिटलीकरण कृषि, पर्यटन र जलस्रोतको आधारमा गर्नुपर्ने आवश्यकता बोध नै दुई उदीयमान अर्थतन्त्रबीचको तरूल अर्थतन्त्रको विकासको बोध गरेको ठहर्छ । समयबद्ध साप्ताहिकबाट