कोरोनाभाइरस महामारीपछि संसारबारे सोंच्दा 

कोरोनाभाइरस महामारीपछि संसारबारे सोंच्दा 

झिल्को विश्लेषण

कोरोना भाइरसको महामारी फैलिदै गएपछि विश्वका सबै देशले चिन्ता समान रूपले व्यक्त गरेको देखिए पनि यसले एक आपसमा जोडिएको भूमण्डलीकरणको प्रणालीगत समस्याबारे बोलिएको  पाइदैन ।

विश्वको अर्थतन्त्रले सन् २००८ मा वित्तीय संकटको सामना ग¥यो । त्यसले अर्थतन्त्रलाई ध्वंस ग¥यो । त्यतिखेर अर्थतन्त्रलाई जोगाउन विश्वका सरकारहरूले त्यतिखेर शक्तिशाली २० देशका समूह ‘जी ट्वेन्टी’ लाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिए । ती देशका अर्थतन्त्र मन्त्रीहरूले विश्वका बारेमा निर्णय गर्न सक्ने गरी नयाँ समूह गठन गरे । तर कोरोनाभाइरस कोभिड–१९को महामारीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीको रोग प्रतिरोधी क्षमतालाई नराम्ररी प्रभावित गर्न पुगेको छ ।

एक दशक अघि ‘द लङ क्राइसिस अफ ग्लोबलाइजेसन’ शीर्षकमा ब्रुकिङ्ग्सले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनमा डेभिड स्टिभन, एलेक्स इभान्स र ब्रुस जोन्स जस्ता अध्ययनकर्ताहरूले विश्व प्रणालीको संकटबारे चिन्ता जाहेर गरे । त्यसयता पनि विभिन्न पक्षबाट चिन्ता व्यक्त भई आएको छ ।

विगतका दशकहरूमा सामूहिक कार्यको क्षमतामा ह्रास आएको देखियो । ट्रम्प प्रशासनले विश्व प्रणाली विरूद्ध शत्रुतापूर्ण सक्रिय व्यवहार अपनाए, युरोपेली युनियन युरोजोनको संकटले त्यसभित्रै फर्केका देखियो । बेलायत विगत चार वर्षदेखि युरोपेली युनियनबाट हट्ने प्रस्तावको अन्तिम टुंगो लगाउने विषयमा घोत्लिरहेको देखियो ।

सन् २००८को वित्तीय संकटले नयाँ उदीयमान समूह ब्राजिल, रूस, भारत, चीन र दक्षिण अफ्रिकासमेतको समूह ब्रिक्स निर्माण गरायो । यो समूहका अधिकांश देश विश्व प्रणालीका नयाँ नेताहरूको रूपमा अगाडि आइरहेका छन् ।

सन् २००८को संकट समाधान गर्ने समूहको अगुवा देखिएका बेलायतका पूर्व प्रधानमन्त्री गोर्डन ब्राउनले कोभिड–१९सँग जुध्न विश्वका सरकार मिलेर जानुपर्ने आह्वान गरेका छन् । तर जी ट्वेन्टी र जी सेभनको अगुवाइ गरिरहेको साउदी अरब र अमेरिकाले विश्वलाई आवश्यक हुने ‘कार्य योजना’ कुनै पनि समूहले अगाडि बढाएको देखिएको छैन् ।

विश्वको प्रणालीमा आएको संकट समाधानभित्र साधारण मानिस र तिनका कार्यव्यवहारलाई समावेश गरी सोच्नुपर्ने आवश्यकता रहेको र यो समयमा अब के गर्ने ? सवाल खडा भएर आएको छ ।

१९९०को दशकमा परिवर्तनहरूको  अध्ययनलाई द लङ नाउ फाउन्डेशनका संस्थापकहरूमध्येका केहीले परिवर्तनलाई तहगत अध्ययन गरेका छन् । कुनै भवनमा खाना र फर्निचर जस्ता अल्पकालिक वस्तु जसलाई नियमित रूपमा विस्थापित वा यताउता सार्न सक्ने वस्तु हुन्छन् । तर, यसका पनि प्रणालीहरू हुन्छन् । कुनै संरचनात्मक आधार शताब्दी वा त्यो भन्दा पनि लामो समयसम्म हुन्छ । तर यसरी सार्न सकिने प्रणाली हरेक दशकमा व्यवस्थित गर्नुपर्ने हुन्छ । सन् २००८का वित्तीय संकटको पहिलो तहमा तत्कालको संकट दुई वर्षमा समाप्त भयो । 
शुरूवाती तरलता समाप्त भयो । सन् २००७को एक वसन्त शिखर सम्मेलनमा अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका प्रमुख डोमिनिक स्ट्रास कानले विश्वका नेताहरूलाई सबैभन्दा निकृष्ट समाप्त भएको भनेको छ महिनाभित्रै लेहम्यान ब्रदर्स ध्वस्त भयो । 
त्यसपछि विश्वका राजनीतिक नेतृत्व सक्रिय भइलागे पछि अन्ततः विश्वको अर्थतन्त्रलाई जोगाए । 

दोस्रो परिवर्तनको तह  युरोजोनको ऋण संकट बढेर आयो । यो संकट सन् २०१२को मध्यसम्म मात्र नियन्त्रणमा आउन सक्यो । युरोपेली केन्द्रीय बैंकका प्रमुख मारियो ड्रागीले युरो जोगाउन बैंकले जे गर्न सक्छन् गर्नुपर्छ भनेसम्म त्यो वित्तीय संकट नियन्त्रणमा आएको थिएन ।

यो समयमा साधारण मानिसलाई धेरै दुःख बेहोर्नु प¥यो । ग्रिसमा सार्वजनिक स्वास्थ्य विस्तारै ध्वस्त हुन गएको थियो । अहिले कोभिड–१९ आइपुगेको छ । 

सन् २००८को तेस्रो तहको परिवर्तनले सरकारहरूमाथिको विश्वास ध्वस्त भयो । विश्वका नेताहरू ध्रुवीकृत भए र विश्वको सामूहिक कार्ययोजनाको विषयलाई अवमूल्यन गरियो । एक प्रतिशतले अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पारेको थियो भने ९९ प्रतिशतले यसलाई जोगाउन भुक्तानी गरेका थिए ।
 
कोभिड –१९ले गरिदिएको तहगत परिवर्तनले सार्वजनिक स्वास्थ्यमा संकट थपी दिएको छ । यो दुई वर्षमा समाधान हुने देखिन्छ । भ्याक्सिन नभएसम्म यो भाइरसले प्राणघाती भइरहने छ । इटलीमा विश्वको सबैभन्दा उच्च संक्रमित दर देखापरेको छ । तर पनि अहिलेसम्म एक प्रतिशत इटलियनहरू भन्दा कम नै रहेको छ । अझ रोग पहिचान गर्नुपर्ने धेरै रहेको छ ।

दोस्रो यो महामारीले वित्तीय बजारलाई दु्रतगतिमा ध्वस्त गरिरहेको छ । यसबारे विश्वका नेताहरूले वित्तीय संकट हुन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिहेका छन् । चीनलाई पनि समस्या पर्ने देखिन्छ । उसको निर्यात बजार पनि हराएर गएको छ । कोरोनाभाइरसका अतिरिक्त  शरणार्थी प्रसार, द्वन्द्वको समस्या, जलवायु परिवर्तनको समस्या विश्व सामु छँदै थियो । यस्तोमा गम्भीर मानवअधिकार दुरूपयोग हुन आंशका बढाएको छ ।

तेस्रो विषय सरकारहरूलाई प्रतिरक्षाको समस्या अगाडि आउनेछ । समाजहरू धु्रवीकत भएर जान सक्ने छ । कर्पोरेटर र घरपरिवार ऋण धेरै देशमा बढेर जान्छ । यस्तोमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले चीन विरूद्ध र आफ्ना पूर्ववर्ती विरूद्ध आगो ओकलिरहेका छन् । चीन विरूद्ध यो भाइरस चिनियाँ भाइरस भएको भनेका छन् भने पूर्व राष्ट्रपति बराक ओबामा अक्षम भएको टिप्पणी गरिरहेका छन् । यस्ता व्यवहारले विभाजन ल्याउनेछ ।

कोरोनाभाइरसको यो समयमा सामूहिक कार्य योजनाको आवश्यकता छ । सार्वजनिक स्वास्थ्यको संकटलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । सामूहिक कार्ययोजना  विकासका बाधा हटाउन, उत्पादन क्षेत्रको बाधा हटाउन र खोपको समान वितरणको समस्या हटाउन तर्फ केन्द्रीत हुनुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।  अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृंखला युद्धकालीन अवस्था जस्तो हुनुपर्ने छ । यसले मास्कदेखि भेन्टिलेटर र द्रुतगतिमा बढिरहेको बिरामीको संख्याका लागि चाहिने आवश्यक वस्तुहरूको आवश्यकता पूरा गर्नुपर्छ ।

कोरोनाभाइरसले अमेरिका र बेलायतजस्ता देशमा मानिसहरूले संकटकालीन खरिद गरेका छन् । यस्तो अवस्थालाई ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको छ । यसका लागि सामूहिक दायित्व पूरा गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।


आर्थिक कम्पन र पराकम्पनहरू देखिनेछ ।  विश्वका सरकारहरूले वित्तीय प्रोत्साहनका कार्यक्रमहरू सार्वजनिक गरेका छन् । विश्वमा मागलाई धक्का लाग्छ । तरलता र आपूर्तिको संकट मध्यमवर्गको कामबाट समाधान गर्न सकिन्छ । तर विश्व अर्थतन्त्रका धेरै क्षेत्रहरूलाई मागको आवश्यकता हुनेछ । यस्तोमा राष्ट्रियकरणको एक तरङ्गको शुरूवात हुन्छ ।

अभूतपूर्व मागका कारण विश्वको मानवीय प्रणाली घुँडा टेकेको अवस्थामा तत्काल स्रोतसाधन प्रवाहित गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ । विकास संगठन र प्रतिष्ठानहरू भविष्यका लागि सजग हुनुपर्छ ।

समग्रमा भन्नु पर्दा यो समय ऐतिहासिक रूपले असमानता हटाउने युद्धको अगुवाइ गर्नुपर्ने हुन्छ । धनीहरूले कर उच्च हिस्सा बेहोर्नुपर्ने हुन्छ र सरकारले लगानीकर्ताहरूले लिने केकलाई ताछ्न हस्तक्षेप गर्नुपर्ने हुन्छ ।

हालै अमेरिकाका ट्रेजरी मन्त्री स्टिभन नुचिनले २० प्रतिशत अमेरिकीको रोजगार गुम्न सक्ने बताए । यसका लागि नगद स्थानान्तरण अल्पकालीन शर्तमा आवश्यक भएको बताउँदै उनले ऋण मिनहाका बारेमा सोच्नुपर्ने बताएका छन् ।

यस्तोमा करको भार श्रमबाट सारेर धनमा नगरे पुँजीवाद समस्यामा पर्ने देखिएको कतिपय अध्ययनकर्ताहरूको भनाइ रहेको छ ।

कोरोनाभाइरससँगको लडाइमा चिनियाँ शैलीले प्रारम्भिक जीत हात पारेको छ । चरम चीन विरोधी तत्वहरू बाहेक विश्वभर चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिनको नेतृत्वमा कोरोनाभाइरस विरूद्धको अभियानलाई प्रशंसा गरिएको छ । कोरोनाभाइरसको यो लडाईंमा सबैले जिम्मेवारी बोध गर्नुपर्ने रणनीतिक योजनाहरूमा योगदान दिनुपर्ने गरी काम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । महामारीले रोजगार ध्वस्त हुने जोखिमबाट रोजगार बचाउने गरी नयाँ प्रस्तावहरूमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ ।

सन् २००८ र २००९मा वित्तीय संकटका लागि विश्वका सरकारहरूले पटक पटक गरेका आकस्मिक शिखर सम्मेलनबाट गरिएको सम्बोधन जस्तै यो पटक पनि गर्नुपर्छ ।  अहिलेको १८ महिनामा भ्याक्सिन उपलब्ध हुने आश गरिएको छ । आम परीक्षणले लकडाउनको अवस्थालाई फेर्न सक्छ । सन् १९७३को तेल धक्काको संकट बेहोर्न जी सेभनको भूमिका अगाडि आयो भने सन् २००८को वित्तीय संकट पछि जी ट्वेन्टीको भूमिका अगाडि आएको थियो ।

कोरोनाभाइरस विरूद्धको लडाईंमा चिनियाँ जीतले सार्वजनिक स्वास्थ्य, आर्थिक , राजनीतिक , समाजिक , मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक आयामहरूले नयाँ विश्वास थपेको छ । एजेन्सीको सहयोगमा