Techie IT
  • ४ वैशाख २०८१, मंगलबार
Jhilko

रुस चीनको अडानले दोस्रो पंक्तिका शक्तिशाली देशहरूका लागि ल्याउने चुनौती र अवसरहरू


काठमाडौं । रुस चीनको अडानले विश्वका दोस्रो पंक्तिका शक्तिशाली देशहरूका लागि ल्याउने चुनौती र अवसरहरूबारे बहस चल्न थालेको छ ।

नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था कस्तो देखिन्छ भन्ने बारे सबैले तर्क गर्न सक्छन् । ं तर यो कुनै पहिलेको जस्तो मिल्दोजुल्दो छैन। इतिहासमा आफैंलाई दोहो¥याउने प्रवृति हुँदैन ।

विगत र अन्तर्राष्ट्रिय जीवनका प्रक्रियाहरू र घटनाहरू बीचको तुलनाको लागि ठोस आधार खोज्ने गरिन्छ । यो वा त्यो समानता किन उपयुक्त छ छैन भनेर निश्चित रूपमा तर्कसंगत तर्कहरू गरिन्छ । तर यो गाह्रो काम हुन्छ ।

पूर्ण रूपमा परिवर्तन भएको अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा अहिले उदाहरणहरू फेला पार्न असम्भव छ । तर यो धेरै सम्भव छ कि सन्दर्भमा ध्यान दिनुले क्रमिक रूपरेखालाई अझ राम्रोसँग कल्पना गर्न मद्दत गर्नेछ जुन केही वर्षहरूमा देखा पर्नेछ, यदि दशकहरू लागेन भने ।

रुस र पश्चिमा देशहरू बीचको खुला सैन्य–राजनीतिक टकरावको पहिलो वर्षको सबैभन्दा महत्वपूर्ण खुलासा भनेको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई विपक्षी पक्षहरूको ब्यानरसँग आफूलाई पङ्क्तिबद्ध गर्न नचाहने राज्यहरूको महत्वपूर्ण समूहले आकार दिइरहेको छ । यसबाहेक, तिनीहरू आफ्नै सक्रिय नीतिहरू पछ्याउँदै छन् । जुन रूस वा यसको विरोधीहरूको लागि पूर्ण रूपमा सहज छैन। अर्कोतर्फ, मस्को संयुक्त राज्य अमेरिका र यसका सहयोगीहरूसँग तनावको शुरुवातकर्ता नभएको र उनीहरूप्रति आक्रामक नीति अवलम्बन नगर्ने भएकाले, विश्वका अधिकांश देशहरूको संयमित व्यवहारले परिस्थितिलाई प्रभाव पार्ने कारक बन्न पुग्छ। रूसी हितहरू केही शक्तिहरू बाहेक, विश्वका अधिकांश राज्यहरूले रुसलाई प्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गर्न सक्दैनन्। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका एक प्रमुख चिनियाँ विशेषज्ञको रूपमा एक अन्तर्वार्तामा ठीकै औंल्याएको देखिन्छ । रूस सम्पूर्ण पश्चिमसँग व्यावहारिक रूपमा एक्लै द्वन्द्वबाट गुज्रिरहेको छ।

यद्यपि, तथाकथित विश्व बहुसंख्यकको व्यवहार रुसी वा पश्चिमी अपेक्षाहरू अनुरूप जतिसुकै भए तापनि अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा यसको संलग्नताको वास्तविकता एकदमै स्पष्ट भएको छ। भविष्यमा हुने महाशक्तिको टकरावमा अमेरिका, चीन वा रुससँग तालमेल गर्ने देशहरूको यो भीडको नियतको अभावमा पनि यही हो। तर यसले समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको संरचनात्मक विशेषता – राज्यहरूको यस्तो महत्वपूर्ण र प्रभावशाली समूहको मनसाय र चालक कारकहरू बुझ्नको आवश्यकतालाई अस्वीकार गर्दैन।

यस सम्बन्धमा सैद्धान्तिक र व्यावहारिक तर्कको लागि पर्याप्त अवसर हुन सक्छ। बौद्धिक अनुसन्धान यस क्षेत्रको महत्व यस तथ्यसँग जोडिएको छ कि बहुसंख्यकहरूको व्यवहार भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको संरचना निर्धारण गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कारक हो। ठूला शक्तिहरू, विशेष गरी आणविक राज्यहरूको अडान कम वा कम स्पष्ट छः तिनीहरूले आफ्नो अद्वितीय सैन्य क्षमताहरूमा भर परेर आफ्नै सुरक्षा सुनिश्चित गर्नेछन्। अझ भन्नुपर्दा रुस र चीनको निकटता र तिनीहरूको चासोको वस्तुगत संघर्षको कमीले पनि निश्चितता प्रदान गर्दछ । संयुक्त राज्य अमेरिका र यसका युरोपेली सहयोगीहरूको लागि पनि त्यस्तै छ । घट्दो स्रोतहरूको साथ तिनीहरू दोस्रो विश्वयुद्धपछिका सबै विशेषाधिकारहरूको बारेमा रक्षात्मक हुनेछन्। तर विश्व बहुसंख्यकको बारेमा यस्तै भन्न सकिँदैन् । यसैले संयोगवश, धेरै सम्मानित रुसका सहकर्मीहरू पश्चिमी चासो र मूल्यहरूको सुसंगत समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने एक अपेक्षाकृत स्थिर कारकमा आफ्नो मूल्याङ्कनहरू आधारित गर्न उत्सुक छन्।

यद्यपि, देशहरूको यो ठूलो समूहले विशेष द्वन्द्वको प्रकृतिको सम्बन्धमा कस्तो व्यवहार गर्नेछ त्यो अस्पष्ट छ । जसमा उनीहरूले भाग लिने अपेक्षा गरिएको छ। यस प्रश्नको जवाफको अभावको अर्थ धेरै अस्थिर अनुमानहरू गरिन्छन् । हाल एक टकरावको स्थिति बनिरहेको छ । जसमा युद्धरत पक्षहरू तुलनात्मक सैन्य शक्तिहरू छन् । रूस र संयुक्त राज्य अमेरिका यद्यपि पछिल्ला मध्यस्थकर्ताहरू मार्फत काम गरिरहेका छन् । रसिया ऊर्जा, खाद्यान्न र अन्य वस्तुहरूको दायराको लागि विश्वव्यापी बजारमा पनि एक प्रमुख खेलाडी हो । जसको लागि माग स्थिर छ । रुसको पछाडि उभिएको चीन हो । जो मस्को जस्तै संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदको स्थायी सदस्य हो र विश्वमा उल्लेखनीय प्रभाव राख्छ।

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, धेरै क्षेत्रमा पश्चिमको श्रेष्ठता विचारणीय भएता पनि रुससँग संघर्षको एउटा अनुपम उदाहरण छ । जसमा प्रतिद्वन्द्वीहरूका शक्तिहरू लगभग तुलनात्मक छन्। यदि अमेरिका र युरोपले कमजोर प्रतिद्वन्द्वी – इरान वा तुलनात्मक आकारको अर्को देश विरुद्ध आक्रमण गरे भने विश्व बहुसंख्यक देशहरूले कस्तो व्यवहार गर्ने कुरो भन्न गाह्रो छ । त्यसकारण अहिले अमेरिकी आदेशलाई बेवास्ता गर्ने देशहरूको दृढता कत्तिको फरक परिस्थितिमा प्रकट भएको छ भन्ने अनुमान गर्न असम्भव छ। यो भविष्यमा महत्वपूर्ण हुन सक्छ, किनकि एक प्रमुख आणविक शक्ति समावेश नयाँ संघर्ष अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

सामान्यतया, धेरैजसो देशहरूको आचरणलाई उनीहरूको आफ्नै क्षमताले कत्तिको संयमित छ भनेर निर्धारण गर्न गाह्रो छ। खाडीका धनी राजतन्त्रहरूदेखि दक्षिणपूर्वी एसियासम्मका राज्यहरूको विस्तृत दायराका कार्यहरूको यो मुख्य निर्धारक भएको कुरा सामान्यतया स्वीकार गरिन्छ। तर संयुक्त राज्य अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको बहिर्गमन उदारवादी विश्व व्यवस्थाको पूर्वाधारमा उनीहरूको निर्भरता निकै उच्च रहेको कुरालाई नकार्न सकिँदैन। निस्सन्देह, २०२२ को नाटकीय घटनाहरूले धेरै मझौला र साना शक्तिहरूको स्वायत्तताको लागि व्यावहारिक उपकरणहरू प्राप्त गर्ने आकांक्षालाई गति दिएको छ। तर तिनीहरूले अझै धेरै लामो यात्रा गर्न बाँकी छ।

सायद यही कारणले गर्दा पश्चिमाहरूले आफ्ना प्रमुख प्रतिद्वन्द्वीहरू रुस र चीनको विरुद्धमा सफल भएमा अरू सबैमाथि सजिलै नियन्त्रण गर्न सक्छन् भन्ने विश्वास गर्छन्। र जबसम्म साना र मझौला राज्यहरूको तुलनात्मक व्यक्तिगत क्षमताहरू उनीहरूलाई साँच्चै आत्मनिर्भर हुन अनुमति दिन पर्याप्त गम्भीर बन्दैनन्, पश्चिमी आत्म–विश्वासले अमेरिका र पश्चिमी युरोपलाई द्वन्द्वात्मक व्यवहारमा धकेल्नेछ।

यतिबेला विश्वका अधिकांश देशहरू महाशक्तिहरूबीचको सङ्घर्षबाट उत्पन्न सामान्य अशान्तिबाट अल्पकालीन लाभ खोजिरहेका छन् । तर त्यस्ता रणनीतिक लाभहरूले दीर्घकालीन रणनीतिको आधार कत्तिको बनाउन सक्छ, थाहा छैन।

कुनै पनि परिणामात्मक अराजकता अनिवार्य रूपमा मुख्य विरोधीहरू बीच कम वा कम व्यवस्थित संलग्नताद्वारा प्रतिस्थापित हुनेछ र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण कम अनुकूल हुँदा टर्की, साउदी अरेबिया, भियतनाम वा पाकिस्तान जस्ता देशहरूले कसरी आफ्नो स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न सक्षम हुनेछन् भन्न गाह्रो छ । तिनीहरूमध्ये केही वास्तवमा मस्को र बेइजिङले अहिले घोषणा गरिरहेका मूल्यहरूबाट प्रेरित हुन सक्छन् । समान अधिकार, समान लाभ र सबैका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको अधिकारका लागि प्रेरित हुन सक्छन्। तर यो नकार्न सकिँदैन कि बढ्दो शक्तिहरूलाई यी लाभहरूको रक्षा गर्न गाह्रो हुनेछ किनकि विश्व बढ्दो रूपमा प्रमुख युद्धरत क्षेत्रहरूमा विभाजित हुँदैछ।
सम्भवतः यसले ठूला शक्तिहरू तिनीहरूको टकरावको तीव्र चरणबाट बाहिर निस्कनेछन् कि तिनीहरूले अरूलाई आफ्नो इच्छा आदेश दिन सक्षम हुनेछैनन् भन्ने दर्शाउँछ ।


क्याटेगोरी : अन्तर्राष्ट्रिय, बिचार
ट्याग : #breaking

प्रतिक्रिया


धेरै पढिएका

ताजा अपडेट